9

نقش مدیریت بهینه مصرف آب کشاورزی جهت افزایش بهره وری و پایداری منابع آب

  • کد خبر : 164
  • ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ - ۲۳:۵۱
نقش مدیریت بهینه مصرف آب کشاورزی جهت افزایش بهره وری و پایداری منابع آب

چکیده : امروزه بشر در جریان رویه شتاب توسعه براي تامين آب مورد نياز با مسائل و مشكلات معتنابهي مواجه مي باشد این در حالی است که  محيط زيست و اكوسيستم هاي مبتني بر منابع آب با وقوع خشكسالي هاي متعدد و برداشت بي رويه از ذخاير آبي بالاخص در اقلیم های خشک و نیمه […]

management نقش مدیریت بهینه مصرف آب کشاورزی جهت افزایش بهره وری و پایداری منابع آبچکیده :

امروزه بشر در جریان رویه شتاب توسعه براي تامين آب مورد نياز با مسائل و مشكلات معتنابهي مواجه مي باشد این در حالی است که  محيط زيست و اكوسيستم هاي مبتني بر منابع آب با وقوع خشكسالي هاي متعدد و برداشت بي رويه از ذخاير آبي بالاخص در اقلیم های خشک و نیمه خشک با شرایط بحرانی تری روبرو می باشند . محدوديت منابع آبي، رشد سريع جمعيت و نياز به توليد مواد غذايي بيشتر در این مناطق  سبب شده است كه بخش كشاورزي نسبت به ساير بخشهاي مصرف كننده آب تقاضاي بيشتري براي مصرف داشته باشد. بنابراين مهمترين چالش بخش كشاورزي این مناطق  در شرايط كنوني چگونگی  توليد بيشتر غذا از آب كمتر است .

 ايران با متوسط نزولات آسماني حدود ۲۵۲ ميليمتر در سال در زمره مناطق خشك جهان محسوب مي شود. ۶۵ درصد كشور ما را مناطق خشك و نيمه خشك تشكيل مي دهد كه بطور متوسط مقدار بارندگي در آنها از ۱۵۰ميليمتر در سال كمتر است. در بیشتر این مناطق تنها منبع آبی تامین کننده تقاضا ی بخش های اقتصادی و اجتماعی ذخایر آبی آبخانه ها می باشد که در چند دهه اخیر به علت مازاد برداشت ها با بیلان منفی روبرو گردیده اند در استان  خراسان جنوبی از مجموع ۳۰ دشت در حال حاضر ۱۳ دشت ممنوعه و سه دشت حالت بحرانی دارد حاکمیت این شرایط به علت مصارف آبی گسترده ای است که جهت فعالیت های کشاورزی صورت می گیرد در حال حاضر ۹۱%  آب استحصالی از آبخانه ها  در بخش کشاورزی مصرف می شود در دشت بیرجند افت سطح ایستابی سفره  از ۲۱ سانتیمتری به ۶۰ سانتیمتری رسیده است. بررسی شاخص های بهره وری آب کشاورزی در محدوده غرب این دشت  نشان دهنده  نازل ترین بازده اقتصادی و اتلاف این منبع مهم زیست محیطی می باشد. کشت هایی مانند یونجه و چغندرقند با مصرف بالای آب و بازدهی اندک اقتصادی، کمترین بهره وری از آب مصرفی را حاصل می نماید. با عنایت به بالا بودن میزان مصرف آب و بازدهی اندک اقتصادی محصولات زراعی در واحد مصرف آب، به منظور تحقق پایداری منابع آبی دشت بیرجند وبهبود وضعیت اقتصادی بهره برداران زراعی  ضروری است تغییراتی در ترکیب و الگوی کشت صورت گیرد این نوع آوریبعنوان یکی از راههای کم کردن نیاز به آب  که خود موجب برداشت کمتر از آبخانه دشت بیرجند می شود سبب بالا رفتن در آمد ناخالص زراعی نیز در منطقه خواهد گردید .

واژه های کلیدی : حوضه آبریز، افت سطح ایستابی، آبخان، الگوی کشت، بهره وری  

مقدمه وطرح مساله

یکی از چالشهای جهان امروز، بحران کم آبی است و برای حل این مشکل کشورهای مختلف باید منابع آبی خود را به بهترین نحو مدیریت کنند. تجربه نشان می دهد نگرانیهای موجود در خصوص کم آبی و بحران آب موجب بروز تنش و اختلاف در مناطق مختلف جهان به خصوص کشورهای فقیر خواهد شد. رشد جمعیت و رشد اقتصادی، بحران کم آبی را تشدید می کند. بر اساس آمارهای سازمان ملل، بیش از ۱/۲میلیارد نفر معادل ۲۰ درصد جمعیت کره زمین از دستیابی به آب کافی محروم هستند و تا سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳ میلیارد نفر خواهند رسیدگرچه عوامل متعددی مانند تغییرات جوی و عدم ثبات در الگوهای بارندگی، افزایش جمعیت،گسترش شهرنشینی و توسعه فعالیت های کشاورزی و صنعتی منجر به افزایش سرانه مصرف شده است اما در این میان فاکتورهای دیگری همچون مدیریت سنتی در بهره برداری و مصرف آب درکشاورزی و مصرف غیراقتصادی منابع آب زیرزمینی نیز تاثیر قابل ملاحظه ای داشته و باعث افت شدید سطح آبهای زیرزمینی در قالب بهره برداری بی رویه از چاههای نیمه عمیق و عمیق میشود. (انصاری-کریمی-۱۳۷۸،۶)

براساس آمار و اطلاعات منتشره، از كل اراضي ۱۶۴ ميليون هكتاري كشور، درحال حاضر ۱۸.۸ ميليون هكتار در چرخه توليد محصولات كشاورزي قرار دارد. از اين مقدار حدود ۸ ميليون هكتار به صورت آبي و حدود ۶.۳ ميليون هكتار به صورت ديم و بقيه به صورت آيش آبي و ديم مورد بهره‌برداري قرار دارند. در ارتباط با منابع آب نيز از حدود ۹۳ ميليارد مترمكعب منابع آب مصرفي كشور حدود ۸۶ ميليارد مترمكعب به حساب مصارف كشاورزي منظور مي‌گردد. بخش كشاورزي با ۹۲ درصد بزرگترين و مهمترين مصرف كننده آب در كشور به شمار مي رود. نقش آب در بخش توليدات كشاورزي از يك سو و كمبود آن درمناطق خشك از دیگر سو استفاده بهينه از اين منبع كمياب را ضروري می نماید. از این رو مدیریت آب كشاورزي براي مناطق خشك و كم آب روز به روز بيشتر مي شود. علاوه بر موارد فوق از نظر حفظ و توانمندسازي منابع زيست محيطي رو به بحران در مناطق خشك  از جمله منابع آب ، بهره وري آب كشاورزي از جنبه كاهش حجم مصرف آب نیز كه منجر به كاهش استحصال آب از منابع زيرزميني گردد و پايداري منابع آب را قوت بخشدفوق العاده حائز اهميت است.هرچند در بين عوامل موثر بر توليد كشاورزي در مناطق خشك، آب بزرگترين محدوديت را ايجاد نموده است ، اما از سوي ديگر بخش كشاورزي بزرگترين مصرف كننده آب نيز مي باشد. درواقع مصرف زیاد آب در بخش کشاورزی، بسیاری از نواحی خشک  و نیمه خشک کشور را با بحران کمبود آب ناشی از افت و كسري آبخان ها مواجه ساخته است.

بيش از ۸۰ درصد منابع آب به دليل عدم استفاده از تكنولوژي هاي پيشرفته به هدر مي رود. تعدادي از كارشناسان معتقدند كه مديريت منابع آب كشور در شرايط فعلي مديريت مناسبي نيست و موجب شده طي سالهاي اخير شاهد كاهش شدید آب و سطح زيركشت كشاورزي در برخي مناطق باشيم. از اینرو لزوم توجه به بهره وری آّب کشاورزی بالاخص در مناطق خشک و نیمه خشک بر اساس شاخص ها و محاسبات موجود امری اجتناب ناپذیر خواهد بود.

مديريت منابع آب بعنوان بخشي از برنامه ريزي توسعه كشور و بر مبناي ميزان آب در دسترس، استراتژي خاصی براي بهره برداري بهينه منابع آب موجود، اجرا مي نمايد. براساس گزارشات، ميزان هدر رفت آب در كشور ما ۲۸ تا ۳۰ درصد است درحالي كه اين مقدار در دنيا ۹ تا ۱۲ درصد گزارش شده است. مديريت بهينه و صحيح منابع آب در كشور نيازمند تحولی عظيم مي باشد و ضروري است براي تامين پايداري اين منابع، مديريت يكپارچه و سيستمي در راستاي استحصال و بهره برداری بهينه آب با بكارگيري تكنولوژي هاي نوين بهره برداري حداكثر از اين منابع در برنامه ريزي ها اعمال گردد. تغییر شیوه مصرف با تاکید بر اصلاح الگوهای کشت رایج در بخش کشاورزی، مناسبترين و منطقي ترين راه براي گذر از بحران كم آبي به نظر مي‌رسد.

از ۳۰ دشت استان خراسان جنوبی، ۱۶ دشت ممنوعه، ۳ دشت بحراني و ممنوعيت تعداد ديگري از دشتها که بعلت خشكسالي و برداشت مازاد ، بيلان آبخان ها را منفي نموده، در دست بررسی است.(سیمای آب استان خراسان جنوبی- ۱۳۸۸، ۱۲) بر اساس آمار شرکت آب منطقه ای كسري مخزن آبخانه هاي دشت هاي استان حدود ۱۵۷ ميليون متر مكعب برآورد گرديده (شرکت آب منطقه ای خراسان،۱۳۸۷،۴) و متاسفانه روز به روز بر این میزان افزوده میشود بالاخص خشکسالی های چند ساله اخیر در روند رو به تشدید افت سطح ایستابی آبخانه ها و افزایش کسری مخزن آنهابسیار تاثیر گذار بوده است.

از مجموع ۹۲۷ میلیون متر مکعب آب استحصال شده از آبخانه های دشتهای استان خراسان جنوبی ،  872 میلیون متر مکعب در بخش کشاورزی، ۴۰ ملیون متر مکعب در بخش شرب شهری و روستایی ، ۱۰ ملیون متر مکعب در بخش صنعت و ۵ ملیون متر مکعب سایر مصارف به خود اختصاص می دهد(شرکت آب منطقه ای خراسان جنوبی،۱۳۸۷،۲) بخش کشاورزی مصرف حدود ۹۳ درصد از مجموع استحصال آب از آبخانه های استان را دارد.

فرض اساسی این تحقیق بر این پایه می باشد که با استفاده از نتايج حاصل از محاسبه شاخصهاي بهره وري آب كشاورزي مي توان با ارایه الگوی کشت جدید و توصیه به ترویج آن در جهت مصرف بهینه و مدیریت منابع آب کشاورزی گام برداشت و بهتوانمند سازی آبخان ها با اعمال مدیریت پایدار و صحیح آب در بخش کشاورزی دست يافت.محدوده مورد مطالعه اراضی کشاورزی غرب دشت بیرجند می باشد.  ……………………….

 

دریافت متن کامل مقاله

لینک کوتاه : http://www.nrskh.ir/?p=164

برچسب ها

ثبت دیدگاه

قوانین ارسال دیدگاه
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

آمار
  • 1,162
  • 1,974
  • 1,413,469
  • چهارشنبه _ ۲۴ شهریور ۱۴۰۰