به بهانه روز جهانی مقابله با بیابانزایی

biyaban (3)یک ششم جمعیت و همچنین یک چهارم مساحت جهان تحت تاثیر اثرات منفی  بیابان زایی قرار دارد. بيابان منطقه ای داراي اقليم فراخشك و خشك است كه ميزان متوسط بارندگي سالانه آن كمتر از ۵۰ ميليمتر و درصد پوشش گياهي چندساله اش كمتر از ده درصد باشد باشد. بارش کم، دامنه نوسان دمای شدید، دمای بالا و تبخیر زیاد و تقریباً بیش از دو برابر بارش ، باد عامل اصلی تخریب و فرسایش ،پوشش گیاهی بسیار فقیر و پراکنده و…از ويژگي‌هاي بيابان ها است.
بيابانزايي به فرايند تخريب سرزمين، نابودی زيست‌بوم‌هاي طبيعي يا كاهش توان توليد زيستي اراضي در مناطق خشك،نيمه‌خشك و خشك و نيمه‌مرطوب ناشي ازعوامل انساني و محيطي گفته می شود.

ايران با ۲/۱ درصد خشكي هاي جهان، ۴/۲ درصد پديده‌هاي بياباني فاقد پوشش و ۰۸/۳ درصد مناطق بياباني جهان را در خود جای داده است. ۶۱ درصد از مساحت کشور در اقليم خشك و فراخشك قرار دارد كه ۱/۳ برابر درصد جهاني (۶/۱۹ درصد) است. اگر چه ۵/۳۲ میلیون هکتار از اراضی ایران در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیم‌بندی‌های اکوسیستمی، ۷/۴۳ ميليون هكتار آن در زمره اكوسيستم بياباني است. ۲۰ ميليون هكتار از اكوسيستم بيابان تحت تأثير فرسايش بادي است. از این مقدار ۴/۶ ميليون هكتار در محدوده كانون‌هاي بحراني است كه در ۱۸۲ منطقه، ۹۷ شهرستان و ۱۸ استان كشور پراكنده است. چنین شرایطی باعث شده که بيش از ۲۰ درصد مساحت كشور را اراضی بيابانی تشكيل دهند.

گسترش بیابان ( بیابان زایی ) بعد از تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین به عنوان سومین چالش مهم جامعه جهانی به حساب می آید.

استان خراسان جنوبی با  بیش از ۱۵ هزار و۷۹ میلیون هکتار وسعت، حـدود ۹(نه)درصـد مساحت كشـور را به خود اختصـاص داده است. این استان با قرار داشتن بر روی کمربند خشک و نیمه خشک نیمکره شمالی دارای منابع آبی بسیار ضعیف و نزولات جوی کم، تبخیر سالیانه بسیار شدید و پوشش گیاهی اندک به شدت مورد حمله بیابان ها است طوری که از عرصه های طبیعی آن، ۳۶ درصد بیابانی و ۵۰ درصد را مراتع کم تراکم بیابانی تشکیل می دهد به بیانی دیگر استان خراسان جنوبی با  ۱۲ میلیون و ۹۸۱ هزارو  ۳۰۴ هکتارهکتار اراضی بیابانی و مراتع کم تراکم بیابانی، دومین استان بیابانی کشور است که با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی ۸۶ درصد مساحت استان را شامل می شود.

  ۸ میلیون هکتار عرصه بیابانی

بنا بر آمار رئیس اداره بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، با توجه به تقسیمات سازمان جنگل ها ۸ میلیون هکتار از عرصه های استان بیابانی است و این وسعت باعث شده رتبه دوم بیابان های کشور به نام خراسان جنوبی رقم بخورد موضوعی که چندان خوشایند نیست. از نظر فرسایش بادی هم در این سال ها با الحاق طبس ، بیش از ۲۸ کانون فرسایش بادی به وسعت یک میلیون و ۳۸۶ هزار هکتار در منطقه ایجاد شده است. کانون های بحرانی که سالانه حدود  ۲۰۲هزار و۵۰۵  میلیون ریال  خسارت  به منابع زیستی و اقتصادی استان تحمیل می کنند.

مهندس «یوسفی» تصریح می کند: ۳ میلیون و ۱۲۱ هزار هکتار مناطق تحت فرسایش بادی  استان است اما برای نیمی از این عرصه یعنی یک میلیون و ۶۵۷ هزار هکتار طرح بیابان زدایی تهیه شده که در قالب آن فعالیت های مقابله با بیابان و تثبیت شن های روان انجام می شود.

 همه این مناطق به گفته وی در اولویت کار نیست به همین دلیل برای نیمی از آن طرح بیابان زدایی تهیه شده زیرا میزان فرسایش در نیمی از این عرصه ها پایین تر است .

«کار بیابان زدایی ، مقابله و احیا شیوه های متفاوتی دارد . بیش از ۱۶۹ هزار و ۶۵۸ هکتار عملیات بیولوژیک در عرصه های بیابانی انجام شده است » توضیح وی مشخص می کند از این وسعت، ۱۲۴ هزار هکتار نهالکاری، ۱۳ هزارو ۸۷۶ هکتار بذرکاری، ۲هزار و ۱۴۸ هکتار مدیریت روناب است و همچنین ۵۵۱ کیلومتر بادشکن غیر زنده در مناطق حساس و خاص انجام شده است .

به این عملکرد ۱۹ هزارو ۶۹۱ هکتار مدیریت جنگل های دست کاشت به منظورجوان سازی ، کنترل آفات واراضی این جنگل ها به ویژه گونه طاق، ۱۲۷ کیلومتر بادشکن زنده و تهیه طرح بیابان زدایی برای یک میلیون و ۶۵۷ هزار هکتار را  اضافه می کند . هر چند این کارها در دوره کار منابع طبیعی و آبخیزداری استان یعنی از سال ۵۸ انجام شده اما تاکید او بر این است که بیشتر فعالیت انجام شده مربوط به زمان تشکیل استان است .سال گذشته    ۹۹۳ هکتار نهالکاری ،۱۳۷۰هکتار مدیریت روان آبهای سطحی ، ۸۷۰ هکتار جنگلهای دست کاشت در همین راستا انجام شده است .

۶درصد بیابان زدایی

بنا بر محاسبات وی تاکنون در۶ درصد  عرصه های بیابانی تحت فرسایش خراسان جنوبی  اقدامات کنترلی انجام شده اما در مورد راضی بودن از این حجم کار پاسخ می دهد: پوشیده نیست که سطح عملیات انجام شده جوابگوی مشکلات فرسایش بادی نیست. خشکسالی ۱۸ساله ادامه دارد و خراسان جنوبی دومین استان خشکسال کشور است. وسعت مراتع کم تراکم بیابانی هم با توجه به شرایط اقلیمی حاکم و کاهش نزولات جوی در حال افزایش است.

در استان ۷ میلیون و ۵۴۷ هزار هکتار عرصه های کم تراکم بیابانی و۹۳۹ هزارو۱۱۵ هکتار هم نیمه متراکم است و سال به سال از وسعت عرصه های نیمه تراکم کاسته وبه کم تراکم اضافه می شود که این خود زنگ خطری است .

 کاهش اعتبارات بیابان زدایی

وی وضعیت اعتبارات استانی بیابان زدایی را راضی کننده نمی داند و می گوید : ۷۰۰ میلیون تومان در سال ۹۳ برای این بخش مصوب شد اما پارسال وضع بدتر بود  و اعتبار این سرفصل به ۳۹۰ میلیون تومان کاهش یافت که متاسفانه با بحران خشکسالی موجود به هیچ عنوان کافی نیست و از طرف دیگر بودجه های مدیریت بحران و خشکسالی هم چند سال است برای این بخش پرداخت نمی شود .

اعتبار  برای احیا مراتع ومقابله با بیابان نقش اساسی دارد و در صورت تامین اعتبار ،توان فنی و کارشناسی خوبی در استان وجود دارد اما بودجه ای برای کار نیست و متاسفانه به دلیل کاهش اعتبار ، فعالیت های بیابان زدایی محدود شده است.

او گله مند است از این که اعتبارات ماده ۱۸۰ هم به بخش بیابان پرداخت نمی شود و مشکلات منابع اعتباری در استان زیاد است اما خوشبختانه بودجه های ملی وضعیت بهتری دارد.  پارسال ۴ میلیارد تومان به این بخش اختصاص یافت اما اعتبار استان یک دهم آن، یعنی ۳۹۰ میلیون تومان بود. او دید وسیع  مسولان در توزیع اعتبارات را ضروری می داند و می گوید: با توجه به مسایل و مشکلات فرسایش بادی که حالا حتی در زمستان هم ادامه دارد اختصاص اعتبار بیشتر به بیابانزدایی ضرورت دارد.

  افزایش چشمه های تولید گرد و غبار

به گفته این کارشناس در سال های اخیر ریزگردها و طوفان های گرد وغبار شدت گرفته است وچشمه های تولید گرد وغبار در استان که درواقع همان کانون های بحرانی فرسایش بادی هستند افزایش یافته اند . بنا بر اطلاعات سازمان جنگل ها ، مراتع و ابخیزداری کشور،  بیشتر گرد وغبار خراسان جنوبی  از منابع داخلی  است و بررسی بیشتر نشان می دهد منشا بیشتر آنها کانون های بحرانی است و بیشترین محل وقوع کانون و طوفان هم  نهبندان است.

اما بررسی های سازمان هواشناسی منشا ریزگردها در غرب وجنوب کشور را از چشمه گرد وغبار خارجی عنوان می کند در حالی که در خراسان جنوبی،  بادهای محلی و وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان ،باعث آلودگی و غبار در مناطق مسکونی روستایی و شهری می شود.

به گفته وی در صورت ادامه شرایط اقلیمی و ناتوانی اعتباری برای مقابله با بیابان این نگرانی وجود دارد که حتی جنگل های دست کاشت خشک  شوند . او عوامل موثر بر فرسایش بادی و تشدید بیابان زایی را به دو گروه طبیعی و انسانی تقسیم می کند که سوء مدیریت و برداشت غیر مجاز از مراتع ، چرای غیر مجاز و خارج از فصل، تغییر کاربری اراضی  ،بهره وری غیر اصولی منابع طبیعی و مراتع در عوامل انسانی جای می گیرد.

 شدت عوامل بیابانزا

در خراسان جنوبی عوامل متعددی دست به ست هم داده ا ند تا روند بیابان زایی شدت بگیرد.

 مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان هم با بیان  این جمله توضیح می دهد: خراسان جنوبی دومین استان بیابانی کشور است و حدود ۵ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار بیابان دارد از طرفی شاید مناطق دیگر مانند خراسان جنوبی وضعیت خشکسالی آن مستمر و شدید نبوده باشد این موضوع از عوامل بسیار موثر در بیابان زدایی است .

به نظر مهندس «شریفی» وقتی میانگین بارندگی استان به ۱۰۰ میلی متر نمی رسد بیابان خشک و تشنه می شود که  با این روند بوته کاری های چند سال قبل هم با تشدید خشکسالی، ضعیف و ناتوان شده و در نتیجه آماده حمله آفات وبه ویژه شپشک سفید و نابودی می شود یا این که  در مقابل آن با اندک بارندگی، دچار ملخ می شود .

منابع طبیعی و ابخیزداری در راستای ماموریت خود در مناطق حساس به اقدام به عملیات بیابان زدایی می کند اقداماتی در سرچاه عماری، همت آباد خواجه نهبندان،ریگ بشرویه ، درمیان و …انجام و زندگی در این مناطق حفظ شد و عملیاتی مانند بوته کاری، ایجاد هلالی آبگیر، بادشکن های زنده وغیر زنده… که فرسایش بادی را دراین مناطق کاهش داد.

با این وجود او موضوع مهم وتکراری اعتبار را گوشزد می کند که برای بیابان زدایی حرف اول را می زند اما متاسفانه در چند سال اخیر وضعیت اعتبارات خوب نبوده است در حالی که تخصیص بودجه مهم است وگرنه به تدریج نرم هزینه بالا می رود وبا اعتبار کم نمی توان کاری انجام داد.

او اشاره ای هم به تبعات بیابان زایی دارد . افزایش گرد وغبار و ریزگردها و بیماری های تنفسی که به واسطه ریزگردها منتقل می شوند تبعات فقط در حوزه بهداشت وسلامت نیست بلکه  به بخش های حمل ونقل، راه آهن و… هم خسارتی وارد و درنتیجه چرخه اقتصاد را کند می کند.پیامدهای اجتماعی مانند مهاجرت و تخلیه روستاها، کاهش درآمد های کشاورزی و کاهش راندمان تولید ،پیامدهای زیست محیطی،تغییر اقلیم  و  مشکلات اقتصادی را یک بار دیگر نتیجه گیری می کند.

به نظر وی عملیات بیابان زدایی را نمی توان با حجم بیابان ها قابل مقایسه دانست زیرا نرم هزینه بالا و اعتبار ها کاهش دارد درنتیجه این دوکفه  با هم اختلاف دارند .

 با گذشت ۱۰ سال از تشکیل استان وحتی قبل آن ۲۰۰ هزار هکتار کار شده در زمانی که نرم هزینه پایین بوده است اما در شرایط موجود دیگر نمی شود کاری انجام داد . هر چند اعتبارات ملی سال گذشته خوب و حدود ۴میلیارد تومان بود اما متاسفانه تخصیص کم و ۴۴ درصد بود .

به گفته وی همه مناطق شهری و روستایی استان تحت تاثیر کانون های بحرانی و فرسایش بادی است اما شدت آن در مناطق مختلف متفاوت است . ۲۸ کانون بحرانی در همه مناطق استان گسترده است و حتی  مرکز استان از گرد وغبار مبرا نیست چه رسد به چاهداشی نهبندان یا طبس مسینا.

 مسئولین استان هم کمک کنند

«حفاظت زمین ، احیای اراضی با مشارکت مردم شعار جهانی امسال بیابانزدایی است »که خودش خیلی معنا دارد شعاری که مقدمه سخنان مدیرکل دفتر بیابان سازمان جنگل ها ، مراتع و آبخیزداری است  تا نشان دهد مشارکت مردم، احیا اراضی و جلوگیری  از تخریب زمین هر کدام مقوله های جدا وحساسی نه در بعد ملی بلکه جهان است.

مهندس «کارگر» با این شروع می گوید: درمقایسه با کشورهای دیگر خوشبختانه توان فنی وکارشناسی خوبی در کشور وجود دارد و در خراسان جنوبی هم اجرای موفق پروژه های  ترسیب کربن و  RFDL سرایان نشان این ادعاست از طرفی بیشترین اعتبارا ت هم به استان هایی از قبیل خراسان جنوبی پرداخت می شود که بیابانی هستند.

 به گفته وی  استان های بیابانی  مانند کرمان، خراسان جنوبی ، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی و….بیشترین اعتبارات بیابان های کشور را می گیرند به عبارتی هر چه پول باشد سهم این مناطق بیشتر است در حالی که برخی استان ها تا ۱۰ درصد بیشتر اعتبار ندارند .

می طلبد که در اختصاص اعتبار به بخش بیابان در خراسان جنوبی هم توجه بیشتری شود  و رقم مناسب تری اختصاص یابد . انتظار می رود وقتی در مرکز اعتباری برای بیابان های استان تعلق می گیرد در خراسان جنوبی هم به همان میزان کمک شود در حالی که کمک اعتبار استانی خراسان جنوبی برای بخش بیابان راضی کننده نیست اما در استانی مانند اصفهان رقم خوبی به این حوزه اختصاص می یابد.

یک هشدار در باب بی توجهی به بیابان مطرح می کند: غفلت از این پدیده سلامت مردم ، اقتصاد، مسایل اجتماعی و…را زیر سوال می برد شاید از دیدگاه برخی، پوشش گیاهی فقط برای حفاظت در مقابل بیابان باشد  اما این کار اهداف زیادی را شامل می شود به همین دلیل در مرکز کشور سعی می شود در تقسیم اعتبار، تعدیل شده و به برخی استان ها مانند خراسان جنوبی به طور ویژه نگاه می شود  وگرنه اگر قرار بود به درآمد استان نگاه شود سهم آن از اعتبارات خیلی کم می شود در حالی که به نظر سازمان جنگل ها پروژه ترسیب کربن نباید متوقف شده بلکه در سایر نقاط استان هم اجرا شود.

می گوید:امسال بیابان های کشور حدود ۶۰ میلیارد تومان اعتبار دارد اما باید مدتی بگذرد تا سهم استان ها مشخص شود زیرا بودجه ها دیر مصوب و احکام کارکنان نیز با تاخیر ابلاغ شده اما به یقین وضعیت بودجه سال جاری بهتر خواهد بود .

 باید مسولان خراسان جنوبی خودشان به استان خود بیندیشند و با توجه به مرز مشترک با افغانستان لازم است  مشکل اعتباری و حرکت ریزگردها در شورای عالی محیط زیست کشور مطرح شود.

باز هم یاد آوری می کند: هر چه اعتبار باشد بیشترین آن به خراسان جنوبی تعلق می گیرد .پارسال هم ۶۲ درصد اعتبار ملی استان به میزان ۲میلیارد و ۷۸۸ میلیون تومان در بخش بیابان تخصیص یافت و برای امسال هم حدود ۱۰ درصد از ۶۰ میلیارد تومان بودجه بیابان های کشور،به میزان ۵ میلیارد و ۷۷۴ میلیون تومان به این استان اختصاص  می یابد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *